Πενήντα δύο χρόνια μετά τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου 1973, ο απόηχος του Πολυτεχνείου εξακολουθεί να διαπερνά τη δημόσια ζωή. Το τανκ που έριξε τη σιδερένια πύλη της Πατησίων έγινε σύμβολο μιας σύγκρουσης που σημάδεψε την ελληνική κοινωνία και άνοιξε τον δρόμο για την πτώση της Δικτατορίας λίγους μήνες αργότερα, τον Ιούλιο του 1974.
Η εξέγερση δεν ήταν μόνο η κορύφωση του αντιδικτατορικού αγώνα· ήταν το σημείο που η νεολαία μετατράπηκε σε πρωταγωνιστή της ιστορικής αλλαγής. Η σχέση της με τη Δημοκρατία που γεννήθηκε μετά το ’74 είχε θεμέλιο την πολιτική ωριμότητα, τη μαχητικότητα και την οργανωτική συγκρότηση που είχε ήδη αναδείξει μέσα από τον αγώνα.
Η ΕΦΕΕ ως κεντρικός πυλώνας της νέας Δημοκρατίας
Η πρώτη μεγάλη δοκιμασία της μεταπολιτευτικής νεολαίας ήρθε δύο χρόνια μετά την εξέγερση. Στις 17 Νοεμβρίου 1975, για πρώτη φορά, η πορεία πραγματοποιήθηκε ανήμερα της επετείου, με την αιματοβαμμένη σημαία του Πολυτεχνείου στην κεφαλή, κρατημένη από τα μέλη του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΦΕΕ. Η εικόνα αυτή δεν ήταν απλώς μνημονικό σύμβολο· ήταν ο φυσικός σύνδεσμος της ιστορικής πράξης αντίστασης με τον θεσμικό ρόλο της νεολαίας στην καθιέρωση της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας.
Όπως επισημαίνει ο ιστορικός Βαγγέλης Ζιώγας, η ΕΦΕΕ μετά το 1974 βρέθηκε στον πυρήνα της κοινωνικής και πολιτικής ανασυγκρότησης. Με την εκλογή του πρώτου Εθνικού Φοιτητικού Συμβουλίου τον Μάιο του 1975, αποκαταστάθηκε ο ρόλος ενός συλλογικού οργάνου που κατά τη διάρκεια της Επταετίας βρισκόταν υπό πλήρη καθεστωτικό έλεγχο.
Η δραστηριότητά της ξεπέρασε τα όρια των αμιγώς φοιτητικών θεμάτων. Ασχολήθηκε με την αποχουντοποίηση, το Κυπριακό, τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, τη συζήτηση για το ΝΑΤΟ και την ένταξη στην ΕΟΚ, τοποθετώντας τη νεολαία στην καρδιά των μεγάλων δημόσιων ζητημάτων. Με κύρος που είχε αποκτηθεί στο Πολυτεχνείο και με οργανωτική πληρότητα που αναδείχθηκε αμέσως μετά, οι φοιτητικές οργανώσεις έγιναν ένας από τους βασικούς φορείς της νέας δημοκρατικής κουλτούρας.
Η πορεία του 1975: επιβεβαίωση του δημοκρατικού κεκτημένου
Η πορεία του 1975 υπήρξε μια από τις μεγαλύτερες δημόσιες κινητοποιήσεις της μεταπολίτευσης, με εκτιμήσεις που κυμαίνονται από τις εκατοντάδες χιλιάδες έως και το ένα εκατομμύριο συμμετέχοντες. Όλος ο δημοκρατικός Τύπος, πλην της άκρας δεξιάς, απέτισε φόρο τιμής στους αγωνιστές του ’73, ενώ οι πολιτικές δυνάμεις στη Βουλή αναγνώριζαν δημόσια τον καθοριστικό ρόλο της νεολαίας στην ανατροπή της Δικτατορίας.
Στο δρόμο, οι φοιτητικές νεολαίες –ΚΝΕ, Νεολαία ΠΑΣΟΚ, «Ρήγας Φεραίος», σχήματα της εξωκοινοβουλευτικής αριστεράς– αποτέλεσαν τον πυρήνα της πορείας. Με ομοιογενή μπλοκ, πανό, ρυθμό και τεράστια συμμετοχή, επιβεβαίωσαν ότι η νεολαία δεν ήταν απλώς φορέας μνήμης αλλά ζωντανό πολιτικό υποκείμενο της μεταπολιτευτικής δημοκρατίας.
Η παρουσία της «ματωμένης σημαίας» στην κεφαλή της πορείας, για πρώτη φορά, αποτέλεσε σημείο τομής: η ιστορική μνήμη αναγνωριζόταν επίσημα ως καταστατικό στοιχείο της ταυτότητας του φοιτητικού κινήματος.
Ένας θεσμός που ρίζωσε βαθιά
Η άρτια περιφρούρηση της πορείας από τα φοιτητικά σχήματα διασφάλισε την ειρηνική διεξαγωγή της. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η επέτειος του Πολυτεχνείου αποκτούσε πλέον θεσμικό χαρακτήρα. Η νεολαία, από την πρώτη κιόλας πενταετία της Μεταπολίτευσης, διαμορφωνόταν ως αξιόπιστος και ισότιμος συνομιλητής στη διαμόρφωση της δημόσιας ζωής.
Πενήντα δύο χρόνια μετά, το Πολυτεχνείο δεν είναι απλώς ένα ιστορικό γεγονός· είναι μια αφετηρία που συνεχίζει να υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία θεμελιώνεται με συμμετοχή, συλλογική δράση και αδιάκοπη εγρήγορση. Η συμβολή της ΕΦΕΕ στα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια παραμένει μια από τις καθοριστικές στιγμές της ελληνικής δημοκρατικής ιστορίας.
